Kiwi
Kiwi Actinidia chinensis (Planch) Actinidiaceae
Actinidia deliciosa (A.Chev, C.F.Liang en A.R.Ferguson)
De kiwi is bekend onder de volgende namen:
Engels: Kiwi, kiwifruit, Chinese goosberry
Frans: kiwi, groseille de Chine, Souris,
Duits: Kiwi, Chinesische Stachelbeere, Affenpfirsich
Portugees: Kiwi, Actinidia, Groselha da China
Spaans: Kiwi, Actinidia deliciosa
Zweeds: Kiwi
Noors: Kiwifrukt
Deens; Kiwi (frugt)
Chinees: Yang Tao
Geschiedenis:
De klimplanten familie van de Actinidiae is inheems in Oost— Azië en het Himalaya-gebergte. Ze omvat een veertigtal soorten met doorgaans fraai gevormde bladeren en witte tot bruinachtige bloemen. Van oorsprong zijn alle soorten tweehuizig, d. w, z, dat manlelijke en vrouwelijke bloemen nooit aan één plant tegelijk groeien. Om door insecten bestoven te kunnen worden en vrucht te zetten moeten in de buurt van vrouwelijke planten dan ook enige mannelijke exemplaren staan.
Voor de amateur telers is er een type die zelf bestuivend is. Dit zijn eenhuizige (tweeslachtige)rassen. Hierbij zijn in de bloemen zowel de meeldraden als de stampers goed ontwikkeld. Bij een éénhuizig ras hoeft er dus maar één plant te worden aangeplant om vruchten te kunnen krijgen.
De besvruchten van alle soorten bevatten een zeer groot aantal, doorgaans straalsgewijs gerangschikte zaden (soms wel 8oo). Van de veertig soorten leveren slechts een beperkt aantal eetbare vruchten o.a. Actinidia arguta (Japanse naam kokuwa )wordt vooral geteeld in Japan en de Sovjet-Unie A.kolomikta voornamelijk in de Sovjet-Unie,
Anders is dat met A. chinensis, en de A.deliciosa die vroeger wel Chinese kruisbes werd genoemd maar thans algemeen bekend is als de kiwi.
De vruchten van de gewone kiwi zijn gewoonlijk langwerpig en ovaal van vorm, hebben helder vruchtvlees met een witte kern en een ring van zwarte pitjes rondom deze kern.
Tot de soort Actinidia deliciosa worden de variëteiten gerekend met helder groen vruchtvlees en een harige schil. Ook de takken en de bladeren van de planten zijn behaard
Tot de soort Actinidia chinensis worden de variëteiten gerekend met een vrijwel onbehaarde vruchtschil en vrijwel onbehaarde takken en bladeren. De kleur van het vruchtvlees varieert van geel tot lichtgroen en is bij sommige variëteiten rood gekleurd rondom de kern.
De kiwi is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-China, waar de plant en vrucht yang-tao worden genoemd .Uit de Chinese literatuur blijkt dat in het jaar 770 na Chr. al verhaald wordt over de kiwi. We schrijven 1870 als de Engelsman Robert Fortune de vrucht in China herontdekt In 1906 krijgt Dhr. Allison in Wanganui, Nieuw-Zeeland de eerste zaden van een bevriende missionaris uit China, waar ze, aanvankelijk in tuinen van liefhebbers, uitstekend bleek te gedijen. In Nieuw- Zeeland kreeg de vrucht ook haar huidige naam. Omdat ze naar vorm en uiterlijk nogal leek op een in dat land inheemse loopvogel, de Kiwi bird (Apteryx australis), werd ze naar dit dier (het nationale symbool van Nieuw-Zeeland) gedoopt.
Jarenlang bleven teelt en consumptie van de kiwi tot Nieuw- Zeeland beperkt. Omstreeks 1940, toen een aantal commercieel interessante rassen was ontstaan w.o. de Hayward, begon op bescheiden schaal ook elders de kiwiteelt. Daarin kwam op explosieve wijze verandering toen na 1960 de vrucht vrijwel wereld wijd populair werd. Omdat de kiwi een groot aanpassingsvermogen heeft en op de meeste plaatsen groeit (mits er geen nachtvorst is) wordt de plant thans in veel land en op commerciële basis geteeld. Door de vele productie landen, met opeenvolgende oogsttijden, en de uitstekende bewaarmogelijkheden (, 6 tot 8 maanden bij een temperatuur van ± 0 ºC) is de kiwi het gehele jaar door aan de markt. - Kiwi’s zijn rijp als het vruchtvlees bij zachte druk meegeeft. Kiwi’s bevatten verder een eiwitsplitsend enzym, (actinidine ); vlees dat in kiwisap wordt gemarineerd of met de vrucht wordt ingewreven wordt malser en is sneller gaar. Hetzelfde kan worden bereikt door vruchten kort mee te bakken of te koken.
Er zijn verschillende variëteiten bekend, maar er worden maar een paar op grote schaal commercieel verhandeld. De belangrijkste variëteit (90% van alle kiwi’s) is Hayward, die door zijn ronde vorm, acceptabele smaak en zeer goede houdbaarheid alle andere variëteiten voorbij is gestreefd. Deze variëteit treft men in alle teeltgebieden aan.
De kiwivrucht is één van de weinige vruchten, die na de Tweede Wereldoorlog in een tijdsbestek van 20 jaar uitgegroeid is van een echte exoot tot een volkomen geaccepteerd bulkproduct als appels.
Bij de nieuwe rassen die men op dit ogenblik aan het ontwikkelen is, gaat de tendens in de richting van kiwi’s met minder haar (Actinidia arguta) en haarloze kiwi’s waarvan de schil eetbaar is. In miniuitvoering bestaat deze kiwi zonder haar en eetbare schil al onder de naam kiwaï. Voor catering en horeca worden kiwi’s met rood vlees ontwikkeld.
Andere rassen zijn langwerpig en tapstoelopend zoals Bruno, Abbott, Allison en Monty.
Relatief nieuw is de Hort-16A.Beter bekend als Zespri Gold ™. Of Kiwi Gold. De schil van deze variëteit is iets lichter dan die van de groene kiwi. Qua vorm is de Kiwi Gold min of meer hetzelfde, de vrucht loopt naar het bloesemeinde wat meer taps toe. Hert vruchtvlees is geelgekleurd en is zoeter dan die van de groene kiwi. De brix kan oplopen tot 16-17%, dit in vergelijking met de groene kiwi waar de brix maximaal 12 tot 14% zal zijn.
De Kiwi Gold is beschikbaar vanaf juni tot en met november en voor opslag en ethyleengevoeligheid heeft de Kiwi Gold dezelfde ¨wensen¨als de groene kiwi.
Voedingswaarde per 100 gr.
Energie: 165 KJ - 40 kcal
Koolhydraten 12 gr
Kalium 340 mg
Natrium 9,5 mg
Calcium 37.0 mg
Magnesium 20.0 mg
IJzer 0.9 mg
Vit. C. 105.0 mg
Rassen
Het aantal eetbare vruchten van de Actinidiaceae groeit jaarlijks met enkele nieuwe variëteiten. Het gaat dan voornamelijk om rassen van de Actinidia chinensis, de Actinidia deliciosa , de Actinidia arguta en de Actinidia kolomikta. En om de nakomelingen van kruisingen van bovenstaande soorten.
Hayward:Het is een laatrijpend ras dat algemeen wordt beschouwd als de beste variëteit. De brede ovale vruchten wegen tussen de 80 en 140 gram De smaak is zoet. Nieuw Zeeland heeft de Hayward, Zespri Green ™ gedoopt.
Hort-16A. Beter bekent als Zespri Gold ™.Deze variëteit heeft vrijwel gladde bruine vruchten met geelachtig vruchtvlees en een zoete smaak. Doordat de vruchten een beetje taps toelopen, hebben ze een bijzondere vorm en een hoge herkenningswaarde voor de consument. Hort-16A geniet wettelijke bescherming en mag alleen worden geteeld door telers die bij de marketingorganisatie Zespri zijn aangesloten. Hiermee wordt getracht te voorkomen dat andere landen het succes zullen kopiëren zoals destijds met Hayward gebeurde. Hoewel Hort-16A gevoeliger is gebleken voor beschadigingen door transport, is het ras toch doorgebroken door de goede smaak en de hoge herkenningswaarde. Bovendien heeft dit ras een hogere opbrengst dan Hayward. Veel Nieuw-Zeelandse Hayward-plantages zijn inmiddels door middel van om-enten overgeschakeld naar Hort-16A.
Kiwi Gold Deze naam wordt in de handel gebruikt voor de geelvlezige rassen als de : Sanuki Gold, de Yellow Queen, Jin Tao (Jingold™)
Abbott:Een vroeg ras, langwerpig van vorm, met een matig behaarde schil en een gemiddeld gewicht van 70 gram. De houdbaarheid is goed, de smaak komt dicht bij die van kruisbes.
Allison:Komt iets later op de markt dan de “ Abbott”, de vruchten van beide soorten zijn in vorm, uiterlijk en smaak moeilijk van elkaar te onderscheiden.
Bruno:Een ras dat vooral in Duitsland van enige betekenis is. De betrekkelijk kleine, ovale vruchten hebben een gemiddeld gewicht van 55 gram. De smaak is uitstekend te noemen. De houdbaarheid is redelijk.
Monty:Een ras met brede, ovale vruchten die zelden zwaarder worden dan 60 gram. De “Monty” is tamelijk sterk behaard en is zuurder dan de meeste andere rassen. Vaak heeft de ' Monty’ een bittere nasmaak.
Planchon:De langgerekte, sterk behaarde vruchten van dit ras komen voornamelijk uit de Italiaanse productiegebieden. De belangstelling is tanende voor de Planchon. Dit door de minder goede houdbaarheid, waardoor inmiddels wordt overgeschakeld naar o.a. de Hayward.
Kiwaï™ Deze mini kiwi is heldergroen van kleur,soms met een rode blos,en heeft het formaat van grove kers. De vrucht is met schil en al te eten en heeft een zoete mintachtige smaak.
De mini kiwi is uit het geslacht Actinidia arguta. Een winterhard gewas, temperaturen van min 45º C zijn voor de plant geen probleem. In de taiga van Siberië komt deze kiwi soort voor als een laagblijvende struik,waar in het najaar de bessen van gegeten worden. Zijn oorspronkelijke Nederlandse naam is: Mantsjoerijse kruisbes.
Rassen zijn : Hardy Kiwi , Kokuwa,Weiki of Bayern-kiwi , Jumbo en Maki
Red Sun: De Red Sun, een gladde kiwi die een rode stralenkrans in het hart van de vrucht heeft. De Red Sun is aromatisch van smaak, licht geparfumeerd. Is daardoor een mooie aanvulling tussen de zoete Kiwi Gold en de frisse Kiwi Green .
Plantkundig gezien is de Red Sun een variëteit/ras van de Actinidia chinensis . Binnen deze groep zijn er meer rassen die rosé tot rood vruchtvlees hebben zoals de Rainbow Red en de Hongyang.
De vruchten van de Actinidia chinensis zijn glad van schil.
Beschrijving door Dick Pijpers ©2011